Προκλήσεις για τη γυναικεία απελευθέρωση - Μια ματιά μέσα από τους αγώνες των γυναικών στην Τσιάπας

0
171
Η μπροσούρα «Προκλήσεις για τη γυναικεία απελευθέρωση – Μια µατιά µέσα από τους αγώνες των γυναικών στην Τσιάπας» εκδόθηκε από την «Ομάδα Ενάντια στην Πατριαρχία» της Αναρχικής Πολιτικής Οργάνωσης, τον Φλεβάρη του 2018, ενόψει της 8ης Μάρτη και της 1ης διεθνούς συνάντησης των αγωνιζόμενων γυναικών που καλούν οι γυναίκες Ζαπατίστας, από τις 8 έως τις 10 Μαρτίου στο Caracol της Morelia στο Μεξικό.
 

Εισαγωγικό σημείωμα της έκδοσης

Έχουν περάσει σχεδόν τρία χρόνια απ’ όταν η συντρόφισσα Concepción Suárez από την Τσιάπας του Μεξικού ανταποκρίθηκε στην πρόσκληση της συνέλευσης «αλληλέγγυες/οι από τον αναρχικό, αντιεξουσιαστικό και ελευθεριακό χώρο», να συμμετάσχει στο τριήμερο εκδηλώσεων αλληλεγγύης στις εξεγερμένες ζαπατιστικές κοινότητες, που πραγματοποιήθηκε στα τέλη της άνοιξης του 2015. Η εισήγηση που ακολουθεί αποτελεί την τοποθέτηση της συντρόφισσας στις εκδηλώσεις που έγιναν στην Αθήνα, στην Πάτρα και στην Βέροια με θέμα: «Οι προκλήσεις για τη γυναικεία απελευθέρωση. Μια ματιά μέσα από τους αγώνες των γυναικών στην Τσιάπας». Στο πλαίσιο του τριημέρου είχε εκδοθεί και η μπροσούρα «Οι γυναίκες με την εξεγερμένη αξιοπρέπεια».

Η έκδοση του παρόντος εντύπου γίνεται λίγες μέρες πριν την 1η παγκόσμια συνάντηση των αγωνιζόμενων γυναικών που καλούν οι ζαπατίστριες και θα διεξαχθεί από τις 8 έως τις 10 Μαρτίου στο Caracol της Morelia στο Μεξικό. Θεωρούμε σημαντική τη δημοσίευση αυτής της εισήγησης, καθώς αποτελεί, εκτός από αστείρευτη πηγή έμπνευσης, και ένα πολύτιμο εργαλείο θεωρίας και πράξης, για τους αγώνες που δίνουμε ως αναρχικές/οί ενάντια στο κρατικό-καπιταλιστικό σύστημα. Γίνεται για να συμβάλλουμε και εμείς με τη σειρά μας στην τοποθέτηση πάνω στο ζήτημα των έμφυλων διακρίσεων και την αναγκαιότητα της γυναικείας χειραφέτησης στη δημόσια σφαίρα καθώς και στην οργάνωση και ανάδειξη του αγώνα των γυναικών ενάντια στην εκμετάλλευση και την καταπίεση που υφίστανται μέσα στο επιβαλλόμενο εξουσιαστικό μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης.

Είναι αδιαμφισβήτητο πως όσο βαθαίνει ο σύγχρονος ολοκληρωτισμός και η επίθεση των κυρίαρχων απέναντι στην κοινωνία οξύνεται, η διάχυση από τα πάνω και η αναπαραγωγή μέσα στο κοινωνικό πεδίο των ιεραρχικά δομημένων σχέσεων, των διαχωρισμών και των ανισοτήτων γίνεται με ακόμα μεγαλύτερη ένταση. Έτσι, οι εκφράσεις της πατριαρχίας -που αποτελεί ένα από τα θεμέλια του κόσμου της εξουσίας και βασικό στοιχείο της κοινωνικής αναπαραγωγής του- πληθαίνουν ολοένα. Γιατί το αλληλοφάγωμα των από τα κάτω αποτελεί μία βασική προϋπόθεση για το σύστημα, αφού απέναντι στους αντικοινωνικούς του σχεδιασμούς θα έχει ένα κατακερματισμένο και αλλοτριωμένο κοινωνικό σώμα που θα αδυνατεί να του αντιπαρατεθεί.

Γι΄ αυτό και είναι επιτακτική η επαφή μας με διαδικασίες που αναπτύσσονται και αγώνες που ξεσπούν σε ολόκληρο τον κόσμο και καταφέρνουν, σε δύσκολους καιρούς και σε περιβάλλοντα που εκδηλώνεται με ακρότητα η κρατική και καπιταλιστική βαρβαρότητα, να διατυπώσουν και να υπερασπιστούν ελευθεριακές αξίες, να προωθήσουν τις αρχές της ισότητας και της αλληλεγγύης, να αφυπνίσουν και να διαμορφώσουν συνειδήσεις στην κατεύθυνση της χειραφέτησης, καθώς και να δώσουν έμπρακτες απαντήσεις στις πραγματικές καθημερινές ανάγκες, οικοδομώντας ένα αντιεξουσιαστικό μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης που αντιπαρατίθεται κάθε στιγμή με το κυρίαρχο σύστημα.

Η τοποθέτηση της συντρόφισσας Concepción Suárez οριοθετεί την πατριαρχία, τις έμφυλες διακρίσεις και τον σεξισμό παρουσιάζοντας το βάθεμα της γυναικείας καταπίεσης και εκμετάλλευσης σε σύνδεση με την ιστορία του Μεξικού, τη δυτική αποικιοκρατία, τον νεοφιλελευθερισμό. Έτσι και ο αγώνας των γυναικών Ζαπατίστας συνδέεται άρρηκτα με τον αγώνα των ιθαγενών λαών ενάντια στο Μεξικανικό κράτος, με την εξέγερση το 1994, με την οικοδόμηση της αυτονομίας από τότε μέχρι σήμερα. Κάθε βήμα προς τη γυναικεία χειραφέτηση γίνεται συνολικά αντιληπτό αφού εντάσσεται στο πλαίσιο μέσα στο οποίο πραγματοποιείται. Από το αρχικό στάδιο αναγνώρισης των ειδικών συνθηκών που βιώνουν ως γυναίκες, τον τρόπο οργάνωσής τους, τον καθορισμό των διεκδικήσεων, την διατύπωση των δικαιωμάτων τους και το πέρασμα από την κατάκτηση σε επίπεδο συνειδήσεων στην εφαρμογή αυτών των δικαιωμάτων.

Η τοποθέτηση θίγει και όλα εκείνα τα διλήμματα και τους κινδύνους που συναντά κανείς όταν εμπλέκεται στον αγώνα. Τον κίνδυνο απονοηματοδότησης του γυναικείου αγώνα και την κριτική στους φεμινισμούς οι οποίοι περιορίζονται στη θεσμική κατοχύρωση αιτημάτων, που έχουν όμως ως αποτέλεσμα την αφομοίωση και την ενσωμάτωση στον καπιταλιστικό τρόπο οργάνωσης. Την κριτική στον μερικό και μονοθεματικό αγώνα που φέρνει την απομόνωση από τους υπόλοιπους καταπιεσμένους και δεν συνδέεται με την συνολική ανατροπή.

Τα ερωτήματα που θέτουν και οι απαντήσεις που δίνουν οι αγωνιζόμενες γυναίκες στην Τσιάπας εν τέλει απευθύνονται στο σύνολο του κόσμου του αγώνα και η παρακολούθηση της διαδρομής τους μέχρι σήμερα είναι κομμάτι αυτής της εξιστόρησης του ενός, συνεχούς πολέμου που έχουν κηρύξει οι από τα πάνω με το θάνατο, την καταστροφή, τη λεηλασία και την ταπείνωση των φτωχών, των καταπιεσμένων, γυναικών και αντρών από άκρη σε άκρη σε όλο τον κόσμο, αιώνες τώρα. Και ταυτόχρονα είναι κομμάτι της μεγαλειώδους εξιστόρησης της αντεπίθεσης χιλιάδων γυναικών και αντρών που υψώνουν το ανάστημά τους, σηκώνουν τα μάτια τους, στυλώνουν τα πόδια τους και εξεγείρονται ενάντια στην εξαθλίωση και την υποταγή… Είναι κομμάτι εκείνης της ιστορίας που θα αφηγούμαστε στο μέλλον για το πώς απελευθερώθηκαν οι πολλοί και νίκησαν τους λίγους, για το πώς οικοδομήθηκε ο κόσμος της ελευθερίας, της ισότητας, της αξιοπρέπειας, της δικαιοσύνης, της αλληλεγγύης. Και σε αυτή την αφήγηση, οι γυναίκες και αγώνες τους θα διατρέχουν όλα τα σημεία της, γιατί “χωρίς τις γυναίκες, αυτός ο αγώνας δεν θα ήταν για το λαό, αλλά για τους άντρες” γιατί “αγωνιζόμαστε για έναν κόσμο που να χωράμε όλοι”.

Ευχαριστούμε θερμά τον Μιχάλη Τ. για τη μετάφραση από τα ισπανικά και τη Ρένα που μας βοήθησε στην τελική επιμέλεια.

 

Ομάδα Ενάντια στην Πατριαρχία της Α.Π.Ο.|Ο.Σ

Φλεβάρης 2018

Προκλήσεις για τη γυναικεία απελευθέρωση

Μια ματιά μέσα από τους αγώνες των γυναικών στην Τσιάπας

Θέλω να ξεκινήσω με την επισήμανση ότι η έμφυλη κυριαρχία και καταπίεση δεν υπάρχει μόνο στις χώρες εκείνες που η εξουσία τις ονομάζει τριτοκοσμικές και υπανάπτυκτες, προκειμένου να χαρακτηρίσει τους λαούς τους που λεηλατήθηκαν μέσω της εκμετάλλευσης, της υφαρπαγής, της καταστολής και των διακρίσεων. Οι πρακτικές που συνεπάγεται η έμφυλη κυριαρχία, όπως ο σεξισμός, δεν αποτελούν δεινά των φτωχών, των ιθαγενών, των γυναικών χωρίς μόρφωση, χωρίς αξία και χωρίς αυτοεκτίμηση. Όχι, το θέμα είναι πολύ πιο σύνθετο. Η έμφυλη καταπίεση είναι ένα συστημικό, ιστορικό και λειτουργικό στοιχείο μοντέλων κυριαρχίας που προηγήθηκαν του νεοφιλελεύθερου καπιταλιστικού πατριαρχικού συστήματος, το οποίο σήμερα πλήττει ολόκληρο τον κόσμο.

Όταν λέω ότι είναι συστημικό στοιχείο, εννοώ ότι έχει δομικό χαρακτήρα και δεν είναι απλώς ζήτημα διαπροσωπικών σχέσεων· είναι δημόσιο και όχι ιδιωτικό. Τα διάφορα πρότυπα του τι σημαίνει να είσαι γυναίκα και τι άντρας, τα οποία μας επιβάλλονται από τις ίδιες μας τις κουλτούρες και τις κοινωνίες, είναι καθορισμένα και ταυτόχρονα καθορίζουν τους τρόπους με τους οποίους σχετιζόμαστε ως άτομα, όπως και τους τρόπους οργάνωσης της κοινωνικής αναπαραγωγής τής ζωής. Η άνιση αυτή οργάνωση είναι ο άξονας του σεξισμού.

Το φύλο αποτελεί ιστορικό συστημικό στοιχείο που μετασχηματίζεται με την πάροδο του χρόνου και σύμφωνα με τις συνθήκες κάθε τόπου· μετασχηματίζεται από τα κάτω, αλλά με μεγαλύτερη δύναμη και ισχύ μετασχηματίστηκε επίσης από τα πάνω. Εννοώ πως το γεγονός ότι άρχισαν να αναγνωρίζονται και να ασκούνται πολλά γυναικεία δικαιώματα –όπως το δικαίωμα στην εκπαίδευση, τη μισθωτή εργασία, την έκφραση γνώμης και τη λήψη αποφάσεων μέσα στην οικογένεια και την κοινωνία– αποτελεί αναμφίβολα καρπό των αγώνων εκατομμυρίων γυναικών, οι οποίες μέσα στην ιστορία της ανθρωπότητας αρνηθήκαμε να αποδεχθούμε ως πεπρωμένο μας την περιφρόνηση, τη βία, τη σεξουαλική αντικειμενοποίηση· αρνηθήκαμε να σκύψουμε το κεφάλι και να κλείσουμε το στόμα από φόβο.

Ο λόγος που σήμερα, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, γίνονται σεβαστά ορισμένα δικαιώματά που έχουμε ως γυναίκες είναι ότι οι πρόγονές μας, από διαφορετικές κουλτούρες, αγωνίστηκαν γι’ αυτά τα δικαιώματα. Οι από τα πάνω όμως ήταν πάντα πολύ προσεκτικοί και χρησιμοποίησαν αυτές τις διεκδικήσεις για να προωθήσουν τη διαίρεση ανάμεσα στους λαούς, αλλά και ανάμεσα στις γυναίκες. Έτσι, σήμερα, κάποιες γυναίκες, με βάση την ταξική τους θέση και την πολιτισμική τους ταυτότητα, μπορούν και απολαμβάνουν ορισμένα δικαιώματα. Με αυτόν τον τρόπο, συντηρείται το χάσμα ανάμεσα στις λευκές γυναίκες των πλούσιων χωρών και στις γυναίκες των κατακτημένων αυτοχθόνων λαών· αλλά και το χάσμα ανάμεσα στις λευκές των πλούσιων χωρών, που χωρίζονται σε πλούσιες, σε φτωχές και σε γυναίκες της μεσαίας τάξης.

Επιπλέον, το σύστημα εξετάζει ποια γυναικεία δικαιώματα δεν στρέφονται ενάντια στο μοντέλο της εξουσίας του και τα ενισχύει, ενώ απονοηματοδοτεί ή απλά εξαφανίζει όσα συγκρούονται μαζί του. Είναι ξεκάθαρο ότι, μετά από τόσους αιώνες άρνησης του δικαιώματος των γυναικών στη μισθωτή εργασία, αρκούσε ο όλεθρος των παγκοσμίων πολέμων, που επέφεραν την επιτακτική ανάγκη να αναζητηθούν νέες πηγές εργατικών χεριών, για να προωθηθεί η είσοδος των γυναικών στην αγορά εργασίας.

Αυτή τη στιγμή στην Τσιάπας, ιθαγενείς γυναίκες οι οποίες διατηρούσαν την λογική της οικονομίας τής επιβίωσης, για να μπορέσουν να αναθρέψουν τα παιδιά τους, είναι υποχρεωμένες να αναζητήσουν εργασία μέσα σε επισφαλείς συνθήκες, σε ένα πλαίσιο όπου η αγροτική οικονομία έχει αποδιαρθρωθεί από το καπιταλιστικό σύστημα· όπου η γη κινδυνεύει να ιδιωτικοποιηθεί προς όφελος των μεγάλων εταιρειών που ασχολούνται με την εξόρυξη πρώτων υλών και μεταλλευμάτων, με την ενέργεια, το νερό, τον τουρισμό κτλ. Ολοένα και περισσότερες γυναίκες δεν υφίστανται μόνο την αδικία της άνισης αμοιβής στη δουλειά τους, αλλά και τη σωματική και ψυχολογική βία μέσω διάφορων ρατσιστικών πρακτικών σε βάρος τους, εξαιτίας των αλλαγών στον έμφυλο καταμερισμό της εργασίας. Δηλαδή, είναι ουσιαστικά υποχρεωμένες να κάνουν δύο δουλειές, ιδίως σε εκείνες τις περιοχές όπου φαντάζει αδιανόητη η αγορά ηλεκτρικών οικοσυσκευών που θα μείωναν κάπως το φόρτο του νοικοκυριού. Έτσι, από το υποτιθέμενο δικαίωμα στην εργασία κερδίζει μόνο το σύστημα, το οποίο χρησιμοποιεί τη γυναικεία εργατική δύναμη προς όφελός του,

εξασφαλίζοντας την αναπαραγωγή φτηνού εργατικού δυναμικού, ιδεολογικά έτοιμου προς εκμετάλλευση. Μπορεί τελικά να θεωρηθεί ότι η άσκηση του δικαιώματος στη μισθωτή εργασία αποτελεί ένα βήμα προς την απελευθέρωση των ιθαγενών γυναικών; Ή μήπως είναι απλά ένα μέσο κατευνασμού τους;

Οι περισσότερες μελέτες για τη γενεαλογία των φεμινιστικών κινημάτων (διότι δεν υπάρχει ένας μόνο φεμινισμός) εξετάζουν την ιστορία τής γυναικείας καταπίεσης και των φεμινιστικών αγώνων μέσα από το πρίσμα της δυτικής ιστορίας. Η πλειοψηφία των φεμινιστικών κινημάτων μέσα από ένα τέτοιο πρίσμα ανέλυσε τις συνθήκες ζωής των γυναικών και σχεδίασε στρατηγικές για τη γυναικεία απελευθέρωση. Πρόκειται για ένα σφάλμα που δεν περιορίζεται στα φεμινιστικά κινήματα, αφού το ίδιο συνέβη και με άλλα απελευθερωτικά παραδείγματα, τα οποία αντιλαμβάνονταν τον κόσμο μόνο από τη σκοπιά της Δύσης.

Σε ό,τι αφορά την περίπτωση της Τσιάπας, και τους συγκεκριμένους τρόπους με τους οποίους εκδηλώνεται σήμερα η έμφυλη κυριαρχία και καταπίεση, είναι απαραίτητο να λάβουμε υπόψη μας την ιστορία των τελευταίων 520 χρόνων τουλάχιστον. Η κοινωνική οργάνωση των λαών Μάγιας ήταν πολύ διαφορετική πριν την άφιξη των Ισπανών. Δεν μπορούμε να αρνηθούμε ότι υπήρχε κοινωνική διαφοροποίηση και διαστρωμάτωση, εδράζονταν όμως σε άλλες αξίες – ζήτημα στο οποίο δεν θα επεκταθώ, καθώς είναι αρκετά εκτενές και επιπλέον δεν είμαι ειδική στις προϊσπανικές κοινωνίες. Εκείνο που θέλω να τονίσω είναι ότι με την έλευση της ατομικής ιδιοκτησίας επιβάλλονται στους λαούς μας νέες μορφές οικογενειακής, κοινωνικής, οικονομικής, πολιτικής, γλωσσικής και θρησκευτικής οργάνωσης· ένας δυτικός τρόπος ζωής, με όλες τις πατριαρχικές παραμέτρους του. Κι έτσι, η ιστορία των λαών Μάγιας γίνεται πλέον κομμάτι της ιστορίας του καπιταλιστικού κόσμου.

Γυναίκες και άντρες υποχρεώθηκαν να αποσιωπήσουν τις επιστημονικές τους γνώσεις, να τις αποκρύψουν ή να τις χάσουν. Το ίδιο ισχύει και για την κουλτούρα τους· κι αυτήν υποχρεώθηκαν να τη βάλουν σε καλούπι, να την αποκρύψουν ή να τη χάσουν. Εκείνη την εποχή, τις γυναίκες δεν τις προόριζαν μόνο για τις δουλειές του σπιτιού. Τις εκμεταλλεύονταν στην παραγωγή, όπως και τους άντρες, για να διασφαλιστεί η πληρωμή του φόρου στον βασιλιά της Ισπανίας. Απέναντι σε όλη αυτή την καταπίεση υπήρξε πλήθος εξεγέρσεων. Ορισμένες έμειναν στην μνήμη και άλλες όχι. Το 1712, για παράδειγμα, ξέσπασε μεγάλη ιθαγενική εξέγερση, που ονομάστηκε εξέγερση του Κανκούκ και της οποίας ηγήθηκε μια γυναίκα Τσελτάλ (ιθαγενείς που ζουν στην Πολιτεία της Τσιάπας). Οι Ισπανοί κατέπνιξαν βίαια την εξέγερση· λέγεται ότι για κάθε δικό τους νεκρό έσφαζαν χίλιους ιθαγενείς, ενώ έχτισαν και μια εκκλησία στο Σαν Κριστόμπαλ «για να ευχαριστήσουν την Παναγία» επειδή κατόρθωσαν να αναχαιτίσουν τους ινδιάνους.

Το γεγονός ότι επικεφαλής της εξέγερσης ήταν μια γυναίκα δεν είναι ασήμαντο. Δείχνει, κατά τη γνώμη μου, πώς 200 χρόνια αφότου οι Ισπανοί με τις στρατιές των ανδρών τους κατέφθασαν στη γη μας, οι λαοί μας διατηρούσαν ακόμα στη μνήμη τους την αντίληψη ότι μια γυναίκα μπορεί να κατέχει πολιτικά ή στρατιωτικά αξιώματα, παρότι η καινούργια κοινωνία που τους δυνάστευε, η καινούργια κοινωνία που τους επέβαλλε πώς να ζουν, δεν συμπεριλάμβανε τις γυναίκες σ’ αυτούς τους τομείς.

Όταν δημιουργήθηκε το κράτος που ονομάστηκε «Ανεξάρτητο Μεξικό» (1821), η εξουσία παρέμεινε στα χέρια των απόγονων των κατακτητών, οι οποίοι διεκδικούσαν το δικαίωμα να πλουτίζουν οι ίδιοι, και όχι το ισπανικό στέμμα, από την εκμετάλλευση των κατακτημένων. Οι ιδέες του κινήματος εκείνης της εποχής προέρχονταν επίσης από την Δύση, φέρνοντας στο προσκήνιο τις αρχές της Γαλλικής Επανάστασης: Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφοσύνη. Μιας φιλελεύθερης επανάστασης που έθεσε τις βάσεις για την προστασία της ατομικής ιδιοκτησίας και των δικαιωμάτων του ανθρώπου – δηλαδή των δικαιωμάτων του άντρα, και συγκεκριμένα, του λευκού, πλούσιου και μορφωμένου άντρα. Μιας επανάστασης που έστειλε στην γκιλοτίνα την Ολυμπία ντε Γκουζ επειδή διέπραξε το φοβερό έγκλημα να προβεί στη διακήρυξη των δικαιωμάτων της γυναίκας. Τι προοπτική επιτυχίας μπορούσε λοιπόν να έχει η απελευθέρωση των μιγάδων γυναικών στο Μεξικό; Μέσα σε μια τέτοια προσέγγιση της οικονομικής, πολιτικής, κοινωνικής και πολιτισμικής οργάνωσης της χώρας, δεν υπήρχε καν θέση για τους ιθαγενείς. Οπότε τι προοπτική επιτυχίας μπορούσε να έχει η απελευθέρωση των ιθαγενών γυναικών στο Μεξικό, όταν δεν αναγνωριζόταν ούτε καν η ύπαρξή τους;

Διατρέχω την ιστορία κάνοντας άλματα, όμως πιστεύω ότι είναι σημαντικό να αναφέρω τουλάχιστον κάποια σημεία, για να γίνει κατανοητό το σημερινό πλαίσιο της Τσιάπας, μέσα στο οποίο αγωνιζόμαστε χιλιάδες ιθαγενείς και μιγάδες γυναίκες.

Έρχομαι τώρα στην επόμενη επανάσταση, εκείνη του 1910. Και σ’ εκείνον τον αγώνα συμμετείχαν γυναίκες, μολονότι ελάχιστα αναγνωρίστηκε η πραγματική σημασία και το μέγεθος της συμβολής τους. Ωστόσο, παραμένουν ακόμα ζωντανές στη συλλογική μνήμη, μέσα από τα corridos1. Κι εκεί, βέβαια, σχεδόν πάντα οι γυναίκες εμφανίζονται σε δευτερεύοντα ρόλο, με ορισμένες μόνο εξαιρέσεις, όπου μιλούν για γυναίκες με υψηλά στρατιωτικά αξιώματα. Για άλλη μια φορά όμως, η εξουσία πρόδωσε τους από τα κάτω και δεν άφησε καθόλου χώρο για αλλαγές σε ό,τι αφορά τις έμφυλες ανισότητες και την έμφυλη κυριαρχία, ούτε για την οικοδόμηση μιας δίκαιης κοινωνίας.

Η εκμετάλλευση, οι διακρίσεις, η λεηλασία κι η καταστολή δεν εξαφανίστηκαν καθ’ όλη τη διάρκεια του προηγούμενου αιώνα. Η λήθη και η εγκατάλειψη των ιθαγενών λαών άγγιξε απάνθρωπα επίπεδα. Ήταν τόσο συνηθισμένο να πεθαίνουν από κοινές ασθένειες, ώστε κατέληξε να θεωρείται κάτι φυσιολογικό. Θυμάμαι έντονα τη φράση που έλεγαν μεταξύ τους οι θείες μου, όταν ένα κορίτσι έφτανε στην ηλικία των εφτά ή οχτώ χρονών: «Τα καταφέρνει η κόρη σου», έλεγαν, και η φράση αυτή σήμαινε ότι η ζωή των παιδιών εξαρτώνταν από την καλή τους τύχη κι από την αντοχή του οργανισμού τους.

Το 1994, στην Τσιάπας, τεράστιες εκτάσεις εξακολουθούσαν να βρίσκονται στα χέρια μιας ολιγαρχίας μεγαλογαιοκτημόνων· τα αφεντικά είχαν τη δύναμη να αποφασίζουν για τη μοίρα και τη ζωή των εργατών γης που ζούσαν σε συνθήκες ημι-δουλείας. Για περισσότερες από εφτά δεκαετίες, παρέμενε στην εξουσία το ίδιο κόμμα, έχοντας οικειοποιηθεί τον θρίαμβο της επανάστασης του 1910. Ο κατάλογος των εξαφανισμένων και των πολιτικών κρατουμένων ήταν μακρύς. Την ίδια ώρα, ανακοινωνόταν ότι, μέσω της Συμφωνίας Ελεύθερου Εμπορίου της Βόρειας Αμερικής (NAFTA), το Μεξικό θα εισερχόταν, και μάλιστα θριαμβευτικά, στον πρώτο κόσμο. Την 1η Γενάρη εκείνης της χρονιάς, άνδρες και γυναίκες Ζαπατίστας πήραν τα όπλα ενάντια στη μεξικανική κυβέρνηση και ξεκίνησαν μια πορεία που θα έκανε ορατές τις συνθήκες ζωής των από τα κάτω, αλλά και τους αγώνες τους και τις εναλλακτικές που οικοδομούν ενάντια στο αδηφάγο νεοφιλελεύθερο καπιταλιστικό πατριαρχικό σύστημα.

Πολλά χρόνια νωρίτερα, τη δεκαετία του 1970, είχαν δημιουργηθεί οι πρώτες ομάδες γυναικών στην Τσιάπας, ξεκινώντας μια διαδρομή με στόχο να ορίσουν ποια ήταν τα προβλήματά τους, να αναλύσουν τις βαθιές ρίζες της κατάστασης που βίωναν και να εντοπίσουν από κοινού ενδεχόμενες λύσεις. Επρόκειτο για ομάδες που συγκροτούνταν κυρίως γύρω από την καθολική θρησκεία. Αρκετές ακόμα γυναίκες οργανώνονταν και συμμετείχαν σε μεικτές ομάδες, με αντικείμενο τα έντονα δομικά προβλήματα και τις μεγάλες ανάγκες της κοινότητας. Ένα από τα ζητήματα που επανερχόταν διαρκώς ήταν ο αγώνας για τη γη. Πολλές γυναίκες είχαν δυναμική συμμετοχή, όπως και τους προηγούμενους αιώνες, όταν αφιέρωναν εξολοκλήρου το σώμα, τα όνειρα και τις δυνάμεις τους στον αγώνα. Υπήρξαν φορές που εκείνοι οι αγώνες νίκησαν, όπως σε ορισμένες περιπτώσεις ανακατάληψης γης, αλλά η έκβασή τους δεν συνεπαγόταν και τη βελτίωση της θέσης των γυναικών και των ιδιαίτερων συνθηκών που αντιμετώπιζαν. Στην πράξη, η γη μοιράστηκε μεταξύ των ανδρών, ενώ τα ανώτατα όργανα λήψης αποφάσεων, οι «κοινοτικές συνελεύσεις» ή «συνελεύσεις των εχίδος»2, απαρτίζονταν από όσους αναγνωρίζονταν ως κάτοχοι γης, δηλαδή τους άνδρες και, περιστασιακά, κάποιες χήρες με μικρούς γιους.

Με την πάροδο των χρόνων, οι προσπάθειες από πλευράς γυναικών της εκκλησίας και φεμινιστριών που έρχονταν στην Τσιάπας εντάθηκαν και απέκτησαν μεγαλύτερο βάθος, διαμορφώνοντας ένα ευρύτερο έδαφος για τις γυναίκες, προκειμένου να μπορούμε να μιλήσουμε για τα ιδιαίτερα προβλήματά μας. Άνοιξε λοιπόν ένας δρόμος που μας οδήγησε σήμερα στην οικοδόμηση των γυναικείων δικαιωμάτων μας μέσα από τις δικές μας κουλτούρες. Ένα τέτοιο έργο περιλάμβανε την ενημέρωση για τα δικαιώματά μας. Έτσι διοργανώθηκαν διάφορες επιμορφωτικές κινήσεις, ώστε να γίνουν γνωστά τα διεθνώς αναγνωρισμένα γυναικεία δικαιώματα, όπως αναφέρονται στη Σύμβαση [του ΟΗΕ] για την Εξάλειψη όλων των Μορφών Διακρίσεων κατά των Γυναικών (CEDAW) και την Παναμερικανική Σύμβαση για την Πρόληψη, την Καταστολή και την Εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών (γνωστή και ως σύμβαση του Belém do Pará). Για μία ακόμη φορά όμως, επρόκειτο για μια δυτική οπτική των πραγμάτων. Εκείνο που συνέβαινε διαρκώς, και παρά τις καλές προθέσεις, ήταν να επιβάλλεται τελικά η δυτική ατζέντα: τα σεξουαλικά και αναπαραγωγικά δικαιώματα, η οικονομική ανεξαρτησία, η πρόσβαση στην επαγγελματική κατάρτιση και η ενδυνάμωση. Αυτή η στάση και αυτό το είδος φεμινιστικής δουλειάς εξακολουθεί να υπάρχει, δεν έχει όμως γενικευμένο χαρακτήρα. Ο δρόμος για την αποαποικιοποίηση του φεμινισμού είναι μακρύς και δύσκολος, ωστόσο καταβάλλονται μεγάλες προσπάθειες.

Σήμερα αγωνιζόμαστε για πολλά και διαφορετικά ζητήματα. Θα τα περιγράψω συνοπτικά, διευκρινίζοντας ότι η σειρά που τα αναφέρω είναι τυχαία και δεν σχετίζεται με τη βαρύτητά τους.

Ενάντια στην έμφυλη βία και τις δολοφονίες γυναικών

• Τρόποι υπεράσπισης σε περιπτώσεις παραβίασης των δικαιωμάτων μας

Για αρκετά χρόνια, τα κέντρα προάσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν ασχολούνταν με άλλες περιπτώσεις παραβιάσεων των γυναικείων δικαιωμάτων εκτός από εκείνες που υπάγονταν στο νομικό πλαίσιο για τα ανθρώπινα δικαιώματα και την καταπάτησή τους από το κράτος.

Στα τέλη της δεκαετίας του ’80, στο Σαν Κριστόμπαλ, σχηματίστηκε μια ομάδα γυναικών, η οποία σταδιακά εδραιώθηκε, δημιουργώντας ένα κέντρο φροντίδας για θύματα βίας, που όμως δεν ξεπέρασε τα όρια της μικρής αυτής πόλης.

Το 1999, πραγματοποιείται το Φόρουμ Κατά της Βίας, της Ατιμωρησίας και του Πολέμου. Εκεί πλέον οι γυναίκες εκφράζουν έντονα την ανάγκη να οικοδομηθεί ένα έδαφος για την εξυπηρέτηση των αναγκών τους. Το 2002, γεννιέται το Ανεξάρτητο Γυναικείο Κίνημα και μέσα από τους κόλπους του δημιουργείται το Κέντρο Γυναικείων Δικαιωμάτων της Τσιάπας, ένας οργανισμός του οποίου υπήρξα ιδρυτικό μέλος μαζί με άλλες ιθαγενείς και μιγάδες.

Σιγά-σιγά, ΜΚΟ και κοινωνικές οργανώσεις άνοιξαν επίσης χώρους για την ενημέρωση των γυναικών πάνω στα δικαιώματά τους, ενθαρρύνοντας και ενισχύοντάς τες ώστε να αναλάβουν ενεργό και αναγνωρισμένο ρόλο στις διαδικασίες διαβούλευσης για την επίλυση ενδοκοινοτικών και διακοινοτικών συγκρούσεων. Η συγκεκριμένη δουλειά είναι εξαιρετικής σημασίας, καθώς η υποδαύλιση και η διαχείριση τέτοιου είδους συγκρούσεων αποτελεί ένα από τα βασικότερα εργαλεία στο αντιεξεγερτικό οπλοστάσιο.

Ανοιγόταν επίσης ένας δρόμος από την άποψη της οικοδόμησης εναλλακτικών απέναντι στο επιβεβλημένο σύστημα δικαιοσύνης. Παραδείγματος χάρη, στο Κέντρο Γυναικείων Δικαιωμάτων αντιληφθήκαμε την ανάγκη να δουλέψουμε με βάση την προσέγγιση του νομικού πλουραλισμού, δηλαδή να μην παρουσιάζουμε στις γυναίκες το δικαιικό σύστημα της μεξικανικής κυβέρνησης ως το μοναδικό μέσο απονομής δικαιοσύνης. Αποφασίσαμε ότι η δουλειά μας όφειλε να εμπεριέχει την ενημέρωση των γυναικών σχετικά με όλες τις δυνατές οδούς επίλυσης κάποιας υπόθεσής τους: το παραδοσιακό ιθαγενικό δίκαιο –εκεί όπου εξακολουθούν να υπάρχουν παραδοσιακές μορφές κοινοτικής εξουσίας– και επιπλέον το σύστημα αυτόνομης δικαιοσύνης, με τους διαφορετικούς θεσμούς του, στις ζαπατιστικές περιοχές. Προσωπικά, εδώ και οκτώ περίπου χρόνια, δεν είμαι πλέον μέλος του Ανεξάρτητου Γυναικείου Κινήματος, όμως η συγκεκριμένη οργάνωση συνεχίζει τις προσπάθειες συμμετοχικής υπεράσπισης, εντός και εκτός των κρατικών θεσμών δικαιοσύνης.

Ιδιαίτερη περίπτωση αποτελεί η υπεράσπιση φυλακισμένων γυναικών. Εκεί είναι αναγκαίος ο συνδυασμός πολιτικής και νομικής υπεράσπισης, εφόσον δεν υπάρχει άλλη επιλογή πέραν του δικαστικού συστήματος του μεξικανικού κράτους, που κρατά αυτές τις γυναίκες σε ομηρία. Αυτή τη στιγμή, δεν υπάρχουν κρατούμενες που να συμμετέχουν στην οργάνωση των άδικα φυλακισμένων. Αυτό δημιουργεί ένα μεγάλο κενό που δύσκολα καλύπτεται, αφού η αναγκαστική απομόνωση στην οποία βρίσκονται δυσχεραίνει –ορισμένες φορές εμποδίζει εξολοκλήρου– ακόμα και την απλή επικοινωνία με τις κρατούμενες, πόσο μάλλον τη δουλειά που χρειάζεται σε επίπεδο συνείδησης ώστε να ξυπνήσει μέσα τους η απόφαση να αγωνιστούν. Με τους άντρες είναι πιο εύκολο, διότι συνήθως συσπειρώνονται γύρω από τους πολιτικούς κρατουμένους, οι οποίοι, στις αντρικές πτέρυγες των φυλακών, είναι εκείνοι που αναλαμβάνουν το έργο της αφύπνισης των συνειδήσεων.

Η Ρόζα Λόπες αποτελεί έναν ξεχωριστό παράδειγμα γυναίκας που φυλακίστηκε άδικα, εντάχθηκε στην οργάνωση των κρατουμένων και συμμετείχε σε αγωνιστικές δράσεις μέσα στη φυλακή. Όμως ο εγκλεισμός της σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να θεωρηθεί μεμονωμένο περιστατικό. Μέσω της ίδιας, κατάφερα κάποια στιγμή να έρθω σε επαφή και με άλλες κρατούμενες, να μάθω λίγα πράγματα για την ιστορία τους και για τα βασανιστήρια που υπέστησαν προκειμένου να υπογράψουν ομολογίες ενοχής – πράγμα που αποτελεί συνήθη πρακτική. Υπάρχει ένα κοινό σημείο μεταξύ των γυναικών που υποστηρίζουν την αθωότητά τους και εκείνων που παραδέχονται ότι διέπραξαν το αδίκημα για το οποίο καταδικάστηκαν: όλες έχουν βιώσει από τα παιδικά τους χρόνια διάφορες μορφές έμφυλης βίας, δηλαδή ξυλοδαρμούς, λεκτική και ψυχολογική κακοποίηση, βιασμούς και σεξουαλική εκμετάλλευση. Είναι γυναίκες που έχουν αναπτύξει μια ορισμένη σκληράδα, που τους επιτρέπει να τα βγάζουν πέρα στο περιβάλλον της φυλακής, αλλά ακόμα κουβαλούν ισχυρά πρότυπα έμφυλης υποταγής· γυναίκες που το δικαστικό σύστημα τις χτυπάει προς παραδειγματισμό των υπολοίπων. Η φυλακή αυτή καθαυτή αποτελεί εργαλείο κοινωνικού ελέγχου. Η αριστερά το αναγνωρίζει σε γενικές γραμμές, όμως ελάχιστα εξετάζει εκείνη τη διάσταση που αφορά το ρόλο της φυλακής στην αναπαραγωγή της έμφυλης τάξης πραγμάτων. Η συγκεκριμένη διάσταση γίνεται εμφανής αν κοιτάξει κανείς σε βάθος τα αδικήματα για τα οποία φυλακίζονται οι γυναίκες αυτές, τον τρόπο διεξαγωγής της δίκης τους, το ηθικό φορτίο και τις ποινές που τους επιβάλλονται. Οι γυναίκες που βιώνουν τον εγκλεισμό είναι, κατά τη γνώμη μου, οι λησμονημένες των λησμονημένων.

• Καμπάνια ενάντια στις δολοφονίες γυναικών

Εδώ και έναν χρόνο, κάποιες ΜΚΟ πήραν την πρωτοβουλία να πραγματοποιήσουν μια καμπάνια ενάντια στις δολοφονίες γυναικών, θέλοντας να ανοίξουν το ζήτημα στην κοινωνία. Ωστόσο, ήταν δύσκολο να υπερβούν τα όρια της εμβέλειας και της δυναμικής των οργανώσεων της κοινωνίας της πολιτών.

Πρόκειται γενικότερα για ένα τεράστιο πρόβλημα που υπάρχει στην Τσιάπας: η δουλειά τού φεμινιστικού κινήματος έχει κατά κάποιο τρόπο απομονωθεί, διότι οι περισσότερες από όσες αυτοχαρακτηρίζονται φεμινίστριες ανήκουν σε ΜΚΟ και έχουν δώσει θεσμικό χαρακτήρα στους αγώνες τους. Το πρόβλημα δεν εμφανίζεται μόνο στην Τσιάπας• είναι παγκόσμιο. Σε ορισμένες περιπτώσεις έχει επικρατήσει κατά κάποιο τρόπο και σε άλλες το έχουν αποκρούσει. Πάντως, με αυτό τον τρόπο, οι φεμινιστικοί αγώνες απογυμνώνονται από το νόημά τους, αφού θεσμοποιούνται και μένουν καθηλωμένοι σε διεθνείς ατζέντες του ΟΗΕ ή άλλων παρόμοιων οργανισμών, που απλώς χρησιμοποιούν την ορολογία η οποία αναπτύχθηκε από τους φεμινισμούς για να ενδύσουν το νεοφιλελεύθερο καπιταλιστικό πατριαρχικό σύστημα με το μανδύα μιας έμφυλης οπτικής. Παίρνουν τις διεκδικήσεις του κινήματος και τις μετατρέπουν σε ατζέντες, που προωθούν και επιταχύνουν την ενσωμάτωση των γυναικών στην καπιταλιστική αγορά, κυρίως μέσω του καταναλωτισμού.

Αυτό δε σημαίνει ότι η συγκεκριμένη καμπάνια δεν είναι απαραίτητη, ότι δεν προσφέρει τίποτα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, ούτε ότι θα πρέπει να την υποτιμούμε επειδή προήλθε από το περιβάλλον των ΜΚΟ. Αντιθέτως, η ύπαρξή της έχει μεγάλη σημασία, γιατί είναι τουλάχιστον ένας τρόπος να γίνει ορατό το πρόβλημα· ένα πρόβλημα που η εξουσία το υποβαθμίζει και η αριστερά το παραβλέπει, για τον απλούστατο λόγο ότι αναδείχθηκε μέσα από φεμινιστικές προσπάθειες.

Για πολλές από εμάς, το θέμα αυτό δεν μπορεί να αναλυθεί γενικά και αφηρημένα. Αντανακλά την κοινωνική αποσύνθεση, την εξαναγκαστική αλλαγή των έμφυλων ρόλων, η οποία γίνεται χωρίς να αλλάζουν οι αξίες που τους περιβάλλουν, και επομένως ανήκει στο πλαίσιο αναπαραγωγής της ανισότητας. Αναδεικνύει τα υψηλά επίπεδα σεξισμού στον τρόπο που είναι δομικά οργανωμένες οι κοινωνίες μας, καθιστώντας τις γυναίκες οικονομικά, πολιτικά και κοινωνικά ευάλωτες· βαθαίνοντας, επεκτείνοντας και φυσικοποιώντας τη σεξουαλική αντικειμενοποίηση της γυναίκας, όχι μόνο στα μάτια των αντρών, αλλά και στον τρόπο που βλέπουμε εμείς οι ίδιες τον εαυτό μας.

Για την υπεράσπιση της γης και των εδαφών μας και για την πλήρη συμμετοχή μας

Απέναντι στην επιθετικότητα του μεξικανικού κράτους, πραγματοποιούνται διάφορες δράσεις. Μία από αυτές είναι η πληροφόρηση για τις νομοθετικές αλλαγές που έκανε στο σύνταγμά μας ο Πένια Νιέτο (Πρόεδρος του Μεξικού), με την εξουσία να πανηγυρίζει.

Οι αλλαγές αυτές νομιμοποιούν την υφαρπαγή της γης των ιθαγενών και των χωρικών, καταργώντας ντε φάκτο το δικαίωμα στην προγενέστερη ενημέρωση και διαβούλευση, την οποία προέβλεπε η Σύμβαση 169 της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας για τους αυτόχθονες πληθυσμούς. Επιπλέον, κατοχυρώνεται ότι, αφού εγκριθεί η παραχώρηση της γης, το μόνο που χρειάζεται η κυβέρνηση είναι να κάνει κάποια συγκεκριμένα βήματα σε ένα ορισμένο χρονικό διάστημα, και εφόσον αυτά ολοκληρωθούν, ανεξάρτητα από το αν ο πληθυσμός διαφωνεί με την εκκένωση των εδαφών του, τότε η κυβέρνηση νομιμοποιείται να χρησιμοποιήσει τις «δυνάμεις ασφαλείας», ώστε να εγγυηθεί στις εταιρείες την έναρξη των παραγωγικών και εμπορικών δραστηριοτήτων τους.

Ένα άλλο μέτωπο είναι η ενημέρωση για συγκεκριμένες απειλές που αφορούν τη γη. Έχουν σχεδιαστεί λεπτομερείς χάρτες και είναι ξεκάθαρη η εισβολή του νεο-εξτρακτιβισμού3 , ως μέρους της νέας φάσης της καπιταλιστικής συσσώρευσης, που μοιάζει να αποτελεί προοίμιο μιας νέας εποχής για τον κόσμο· μιας εποχής που με κανέναν τρόπο δεν προοιωνίζεται την εξάλειψη των μορφών κυριαρχίας.

Μπροστά σ’ αυτό το τοπίο, είναι αδύνατο να μην κινητοποιηθείς· οι πιστοί, οι κοινωνικές οργανώσεις, οι ομάδες και οι κοινότητες της Έκτης Διακήρυξης της Ζούγκλας Λακαντόνα, που πλήττονται ή απειλούνται από τα καπιταλιστικά σχέδια, προχωρούν σε αποκλεισμούς, πορείες και θρησκευτικές συγκεντρώσεις, βγάζουν καταγγελίες και εξετάζουν τις δυνατότητες νομικών κινήσεων υπεράσπισης. Σε όλες αυτές τις δράσεις συμμετέχουν πολλές γυναίκες.

• Το συγκεκριμένο κίνημα από πλευράς γυναικών

Ωστόσο, η συμμετοχή των γυναικών δεν είναι πλήρης, εφόσον, σε επίπεδο κοινότητας, οι περισσότερες συζητήσεις διεξάγονται στο πλαίσιο συνελεύσεων αποτελούμενων από όσους διαθέτουν γεωργικά δικαιώματα, ενώ σε επίπεδο περιφέρειας, συζητούν οι εκπρόσωποί τους. Ως εκ τούτου, αποκλείεται η πλειοψηφία των γυναικών, αφού δεν συμμετέχει στις συγκεκριμένες συνελεύσεις – όπως δεν συμμετέχουν και οι οικογένειες (άνδρες και γυναίκες) στις οποίες έχει παραχωρηθεί γη για κατοικία, όχι όμως για καλλιέργεια. Αυτές οι οικογένειες δεν έχουν ιδιότητα μέλους του εχίδο· ονομάζονται πάροικοι ή έποικοι. Υπάρχουν περιπτώσεις που καλείται όλος ο πληθυσμός στις συνελεύσεις, όμως κατά τη διάρκειά τους επικρατεί η δυναμική σεξιστικών και μάτσο πρακτικών, οι οποίες είναι αποτέλεσμα κοινωνικής κατασκευής μέσα στο πέρασμα πολλών γενεών• πρακτικών που δημιουργούνται, εκτρέφονται και ενισχύονται μέσω των θεσμών, οι οποίοι δίνουν στους άντρες το προνόμιο να εκπροσωπούν την οικογένεια, να κατέχουν τη γη και να λαμβάνουν τις «συλλογικές» αποφάσεις.

Έτσι, γυναίκες οργανωμένες σε μικρές ομάδες υπεράσπισης των δικαιωμάτων τους, σε μεικτές ή γυναικείες οργανώσεις, αποφάσισαν να ενώσουν τις δυνάμεις τους, ώστε στο σύνθημα της υπεράσπισης της γης και των εδαφών να προστεθεί και η ακόλουθη φράση: «με πλήρη συμμετοχή των γυναικών σε όλα τα πεδία λήψης αποφάσεων». Πρόκειται για ένα πεδίο αγώνα που γεννιέται με βάση τη συγκυρία και πάνω σε μία συγκεκριμένη θεματική ατζέντα· μπορεί όμως να αποτελέσει το σπόρο για την ανασύνθεση ενός γυναικείου κινήματος που θα μοιράζεται μια κοινή τοποθέτηση, ενώ θα σέβεται την οργανωτική αυτονομία κάθε συμμετέχουσας ομάδας, συλλογικότητας ή οργάνωσης.

Για την οικοδόμηση των δικαιωμάτων μας μέσα από τις δικές μας κουλτούρες και πεποιθήσεις

• Επιμόρφωση και ευαισθητοποίηση

Όπως ανέφερα και προηγουμένως, εδώ και αρκετές δεκαετίες, γίνονται προσπάθειες επιμόρφωσης και ευαισθητοποίησης σε σχέση με τα γυναικεία δικαιώματά μας, έχοντας ως σημείο αναφοράς τις δικές μας κουλτούρες. Στην αρχή, αυτή η δουλειά γινόταν μόνο μέσα σε αμιγώς γυναικείες ομάδες. Όμως, οι ίδιες οι συντρόφισσες, ιθαγενείς καμπεσίνας (χωρικές), επισήμαναν ότι κάτι τέτοιο τελικά δεν βοηθούσε, γιατί, όπως έλεγαν: «Εγώ μαθαίνω τα δικαιώματά μου, αλλά ο άντρας μου όχι. Και δεν βλέπει τι όφελος έχουν στη ζωή, αφού δεν έχει το χρόνο να τα σκεφτεί».

Από αυτές τις γυναίκες, λοιπόν, υπήρξε μια μίνιμουμ συμφωνία -αλλού περισσότερο και αλλού λιγότερο- που αναγνώριζε ότι οι στρατηγικές για την οικοδόμηση των δικαιωμάτων μας δεν μπορούν να έρθουν απ’ έξω. Και ότι εμείς οι ίδιες, η καθεμιά μέσα από την ιδιαίτερη πραγματικότητά της, μπορούμε να χαράξουμε το δρόμο που θα μας οδηγήσει στο πέρασμα από τη γνώση των δικαιωμάτων μας στην άσκησή τους, και θα μας δώσει τη δύναμη να τα υπερασπιστούμε οργανωμένα.

• Τα δικαιώματα και η συμμετοχή των γυναικών μέσα από την καθολική εκκλησία, την αυτόχθονη ιθαγενική εκκλησία που στέκεται στο πλευρό των φτωχών

Ειδικά το Συντονιστικό Γυναικών της Επισκοπής (Coordinadora Diocesana de Mujeres), για πολλές δεκαετίες έκανε δουλειά μυρμηγκιού με χιλιάδες γυναίκες, ιθαγενείς καμπεσίνας, από τις ενορίες της Επισκοπής του Σαν Κριστόμπαλ. Οι γυναίκες αυτές κατάφεραν να επιφέρουν αλλαγές στο οικογενειακό τους περιβάλλον και έτσι να επηρεάσουν τις κοινότητες και τις περιοχές τους.

Πέρυσι, συνεργάστηκα σε ένα εγχείρημα οπτικοακουστικής καταγραφής της σημερινής δουλειάς και της οργάνωσής τους, και έτσι είχα την ευκαιρία να επισκεφτώ γυναίκες που πρωτοστάτησαν σε αυτή την ομάδα και να μιλήσω μαζί τους. Μπόρεσα να διακρίνω καθαρά μια διαδρομή, η οποία ξεκίνησε από συναντήσεις όπου συζητούσαν για τα κοινά προβλήματα, τις ιστορίες και τη βία που αντιμετωπίζουμε ως γυναίκες· στη συνέχεια δημιούργησαν κολεκτίβες εργασίας (που υπάρχουν μέχρι σήμερα ως μορφές αυτοδιαχείρισης) και εξελίχθηκαν, φτάνοντας σήμερα στον προσδιορισμό τεσσάρων αξόνων εργασίας: φύλο, ανάλυση της συγκυρίας, κουλτούρα και μυστηριακότητα· ο τελευταίος αυτός άξονας νοείται ως η ερμηνεία εδαφίων που μέσα από την καθολική πίστη θεμελιώνουν τα ίσα δικαιώματα των γυναικών και την απελευθερωτική αποστολή των πιστών.

Η έμφυλη οπτική στα ελεύθερα μέσα επικοινωνίας

• Ανάγκη κατάρτισης των γυναικών στην κατεύθυνση αποδόμησης της έμφυλης ανισότητας

Μακρά ιστορία έχει και η ενασχόληση των αυτόχθονων και των χωρικών της Τσιάπας με τα οπτικοακουστικά μέσα. Ακόμα και πριν από το 1994, υπήρχαν ιθαγενείς σύντροφοι που ήξεραν να γυρίζουν βίντεο και έφτιαχναν αυτοπαρουσιάσεις για τους αγώνες και τις κουλτούρες τους.

Το 1998, κάνει την εμφάνισή της η οργάνωση ProMedios de Comunicación Comunitaria [μέσα κοινοτικής επικοινωνίας] (στην οποία συμμετέχω σήμερα). Από τότε αναλαμβάνει να συντροφεύσει τη διαδικασία οικοδόμησης του εγχειρήματος που οδήγησε σήμερα στα αυτόνομα ζαπατιστικά κέντρα επικοινωνίας και στα δίκτυα των αντρών και γυναικών λειτουργών τους (promotores). Αυτά αποτελούν και το πρωτοπόρο έδαφος για την εκπαίδευση γυναικών στη δημιουργία βίντεο. Και στον συγκεκριμένο τομέα, όπως και σε πολλούς άλλους, οι Ζαπατίστας άνοιξαν τον δρόμο.

Με την πάροδο των χρόνων, σιγά-σιγά, κι άλλες γυναίκες, που δεν ήμασταν Ζαπατίστας, αποκτήσαμε γνώσεις πάνω στα οπτικοακουστικά μέσα, πράγμα που συνιστά πρόοδο. Όμως, δεν αρκεί η κατάρτισή μας στη χρήση τεχνικών μέσων· χρειάζεται να αναπτύσσουμε και μια θέση απέναντι στην ανισότητα μεταξύ αντρών και γυναικών.

• Γυναικείες παραγωγές για την κοινωνική αλλαγή απέναντι στην έμφυλη ανισότητα

Υπάρχουν οπτικοακουστικές και ραδιοφωνικές παραγωγές μέσα από τους αυτόνομους ζαπατιστικούς χώρους επικοινωνίας, οι οποίες έχουν ως κεντρικό θέμα τις διάφορες πτυχές της δουλειάς των γυναικών στην αυτονομία. Και, κυρίως μέσω του ραδιοφώνου, εκφράζουν σκέψεις για την ανισότητα που βιώνουμε και το πώς θα την αλλάξουμε, ως κομμάτι του αγώνα.

Τα οπτικοακουστικά μέσα είναι ένα εργαλείο με μεγάλες δυνατότητες, που μας επιτρέπει να επικοινωνούμε και εκτός Τσιάπας, κυρίως μέσω του διαδικτύου. Μπορούν επίσης να εξυπηρετήσουν παιδαγωγικές λειτουργίες, όταν χρησιμοποιούνται σε διαδικασίες λαϊκής εκπαίδευσης. Ωστόσο, συναντάμε ως μοτίβο αντρικές και αρρενοποιημένες παραγωγές, που κατακλύζονται από εικόνες και φωνές αντρών, οι οποίοι εκφράζουν μέσα από τη δική τους οπτική τα προβλήματα, τις σκέψεις και τις προτάσεις τους. Έτσι, υπάρχει ο κίνδυνος να καταστούν αόρατες οι ιδιαίτερες συνθήκες που βιώνουν οι γυναίκες, αλλά και οι δικές τους σκέψεις και προτάσεις.

Και στο ραδιόφωνο, η κατάσταση είναι πάνω-κάτω η ίδια: λίγες ραδιοφωνικές παραγωγοί, που δεν προσφέρουν μια φεμινιστική ματιά, ή δεν εκφράζουν τουλάχιστον μια κατηγορηματική θέση ενάντια στην έμφυλη κυριαρχία και καταπίεση.

Γι’ αυτόν τον λόγο θεωρούμε σημαντικό να μπορούν περισσότερες γυναίκες να συμμετέχουν στα μέσα επικοινωνίας, σε παραγωγές που θα αντανακλούν νέες μορφές αφήγησης και δεν θα αναπαράγουν μια γλώσσα που, μέσω λέξεων και εικόνων, προάγει τις διακρίσεις. Η διαδικασία αυτή βρίσκεται στα πρώτα της βήματα.

Ως ProMedios, σχεδιάζουμε να ανοίξουμε στο άμεσο μέλλον έναν χώρο εκπαίδευσης, παραγωγής υλικού, ανάλυσης και επεξεργασίας πληροφοριών, ο οποίος θα εμπεριέχει μια φεμινιστική οπτική. Ο χώρος αυτός δεν σχεδιάζεται έτσι ώστε να απευθύνεται αποκλειστικά σε φεμινίστριες, αλλά σε άντρες και γυναίκες που ενδιαφέρονται να μάθουν και να ασχοληθούν με τον φεμινισμό και την επικοινωνία• σε ανθρώπους που έχουν τη βούληση να δουλέψουν χτίζοντας μια νέα μορφή αναλυτικής δημοσιογραφίας. Δεν μας ενδιαφέρει τόσο να διακηρύξουμε μια φεμινιστική ταυτότητα, όσο το να συμπεριλαμβάνεται αυτή η οπτική στα μέσα επικοινωνίας και στο υλικό που παράγεται. Πρόκειται για ένα σχέδιο που βρίσκεται στα σπάργανα και δεν διαθέτει ακόμα πόρους, αλλά γύρω από αυτό συναντιούνται οι επιθυμίες πολλών, εντός και εκτός της ProMedios.

Τα μέσα επικοινωνίας αντιμετωπίζονται γενικά ως εργαλείο για τη δημοσιοποίηση καταγγελιών και τη διάδοση των αγώνων. Όμως, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι για την εξουσία αποτελούν εργαλείο πολιτισμικής αφομοίωσης, μέσω του οποίου αναπαράγονται οι αξίες του νεοφιλελεύθερου καπιταλιστικού πατριαρχικού συστήματος. Γι’ αυτό είναι ζωτικής σημασίας να δημιουργούμε παραγωγές που αναδεικνύουν άλλα πολιτισμικά χαρακτηριστικά, καθώς επίσης να χρησιμοποιούμε τα δικά μας μέσα για την ευαισθητοποίηση ανθρώπων που δεν είναι ήδη κοινωνικοί αγωνιστές. Στόχος μας δηλαδή πρέπει να είναι μια απεύθυνση που θα υπερβαίνει το ήδη υπαρκτό κοινό των ελεύθερων μέσων. Γιατί και αυτό το κοινό έχει μεν ανάγκη να ενημερώνεται, αλλά λίγο-πολύ πρόκειται για ανθρώπους πεπεισμένους για την αναγκαιότητα της οργάνωσης, του αγώνα ή έστω της κινητοποίησης. Τα δικά μας μέσα πρέπει να καταφέρουν να διευρύνουν το πεδίο μας και γι’ αυτό οφείλουμε να αφιερώσουμε χρόνο στην ανάπτυξή τους.

Η Έκτη Διακήρυξη της Ζούγκλας Λακαντόνα και το γυναικείο κίνημα

Η εμφάνιση της Έκτης Διακήρυξης της Ζούγκλας Λακαντόνα και το κάλεσμα για την προσυπογραφή της επιτάχυνε τη ρήξη στο εσωτερικό του Ανεξάρτητου Γυναικείου Κινήματος, καθώς υπήρξαν φεμινιστικές και μη φεμινιστικές οργανώσεις που διαφώνησαν με την υιοθέτηση της πρότασης. Έτσι, στη συνέλευση που θα λάμβανε τη σχετική απόφαση ζήτησαν να αποχωρήσουν προσωρινά και δεν επέστρεψαν ποτέ.

Μέσα στα χρόνια, το συγκεκριμένο κίνημα παρήκμασε και έφτασε σε σημείο διάλυσης, όμως εμείς οι γυναίκες συνεχίζουμε να αγωνιζόμαστε μέσα από διαφορετικά μέτωπα, ενώ πολλές από εμάς συμμετέχουμε στα δίκτυα που έχουν δημιουργηθεί από την Έκτη στην Τσιάπας.

Η Έκτη δημιούργησε ένα έδαφος ώστε γυναίκες Ζαπατίστας και μη Ζαπατίστας, με κοινή αντικαπιταλιστική στάση, να ανταλλάξουμε εμπειρίες και να μάθουμε η μία από την άλλη ακόμα περισσότερο. Θεμελιώδη σημασία είχαν τα όσα συνεισέφεραν και μοιράστηκαν οι συντρόφισσες Ζαπατίστας με γυναίκες από όλο τον κόσμο στη «Συνάντηση Κομαντάντα Ραμόνα», το 2008, όπως και αργότερα, στο πλαίσιο του Μικρού Zαπατιστικού Σχολείου. Μέσα από την ανταλλαγή εμπειριών, έγινε ορατή η συμμετοχή τους τόσο σε πολιτικό όσο και σε στρατιωτικό επίπεδο. Οι γυναίκες, χάρη στις προσπάθειες που κατέβαλλαν οι ίδιες πάνω απ’ όλα, κατέχουν θέσεις σε όλα τα διαφορετικά πεδία οικοδόμησης της αυτονομίας και σε όλες τις βαθμίδες διακυβέρνησης.

Εξακολουθεί να αποτελεί πρόκληση η μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών, ώστε να επιτευχθεί η πλήρης ισοτιμία, αλλά υπάρχει σαφής βούληση από πλευράς της οργάνωσης να προχωρήσουν τα πράγματα σε αυτή την κατεύθυνση.

Ανάμεσα στα κυριότερα εμπόδια είναι ορισμένες σεξιστικές πρακτικές, όπως οι ακόλουθες:

– Ο έλεγχος των κινήσεων των γυναικών· δηλαδή το γεγονός ότι χρειάζονται τη συγκατάθεση των ανδρών της οικογένειας: του πατέρα ή του συζύγου τους.

– Ο έμφυλος καταμερισμός της εργασίας, με βάση τον οποίο οι γυναίκες συνεχίζουν να επωμίζονται τις δουλειές του σπιτιού. Υπάρχουν βέβαια πολλά ζευγάρια που έκαναν μεγάλες αλλαγές στον τρόπο που οργανώνουν τις δουλειές μέσα στην οικογένεια. Κάτι τέτοιο όμως δεν αποτελεί ακόμα τον κανόνα, όχι μόνο όσον αφορά τις ιθαγενείς, αλλά και τις μιγάδες, είτε είναι οργανωμένες είτε όχι.

– Το έθιμο της υπακοής στο σύζυγο ή τον πατέρα, που μπορούν να απαγορεύσουν σε μια γυναίκα να συμμετάσχει κάπου.

– Τα κουτσομπολιά στο εσωτερικό της κοινότητας, τα οποία δεν προέρχονται μόνο από τους άντρες. Πολλές φορές ξεκινούν ή διαδίδονται από άλλες γυναίκες, και μάλιστα είναι πολύ έντονα. Μέσα από την εμπειρία μου με ομάδες της κοινωνίας πολιτών, κατάφερα να αντιληφθώ το πρόβλημα του χάσματος των γενεών, που κάνει πολλές μεγαλύτερες σε ηλικία γυναίκες να κατακρίνουν τη συμπεριφορά των νεότερων, ειδικά στο θέμα της σεξουαλικότητας. Εδώ όμως είναι πολύ σημαντικό να τονίσουμε ότι οι επικρίσεις αυτές συχνά κρύβουν φόβους· το φόβο ότι οι γυναίκες θα μάθουν τα δικαιώματά τους και θα τα ασκήσουν έμπρακτα, αλλά μέσα σε μια πραγματικότητα που οι άντρες δεν το βλέπουν καθόλου έτσι, δηλαδή ως άσκηση κάποιου δικαιώματος. Πιο συγκεκριμένα, σε ό,τι αφορά τη σεξουαλικότητα, οι μεγαλύτερες γυναίκες γνωρίζουν πολύ καλά ότι κοπέλες που εκδηλώνουν τη σεξουαλικότητά τους μπορεί έτσι να βιώνουν μια εμπειρία διεκδίκησης των σεξουαλικών τους δικαιωμάτων. Αλλά γνωρίζουν επίσης ότι η πλειοψηφία των αντρών, και των νέων και των ηλικιωμένων, τις κρίνει με βάση σεξιστικά και χριστιανικά κριτήρια, και θα τις χαρακτηρίσει εύκολες και απαξιωμένες, αντιμετωπίζοντάς τις τελικά ως σεξουαλικά αντικείμενα – πράγμα που, παρεμπιπτόντως, συμβαίνει και στις δυτικές κοινωνίες.

Ένα ακόμα εμπόδιο, το οποίο σταδιακά ξεπερνιέται, είναι ο αναλφαβητισμός και η γνώση μόνο της μητρικής γλώσσας. Αυτή η συνθήκη αφενός οφείλεται στο γεγονός ότι οι γυναίκες αποκλείονταν από την πρόσβαση στην εκπαίδευση και αφετέρου είναι συνέπεια της πρακτικής να διαμεσολαβείται ο λόγος των γυναικών από τους άντρες.

Τις ίδιες δυσκολίες αντιμετωπίζουν παντού οι γυναίκες που οργανώνονται και αγωνίζονται, όχι μόνο οι γυναίκες Ζαπατίστας, αφού πρόκειται για δυσκολίες που αντανακλούν τον δομικό σεξισμό των κοινωνιών μας και την έμφυλη ανισότητα που βιώνουμε. Και το λέω αυτό γιατί ακόμα και φεμινίστριες χρησιμοποιούν επανειλημμένα τις συγκεκριμένες δυσκολίες ως πρόσχημα για να καταφερθούν εναντίον των προσπαθειών και των δεσμεύσεων του ΕZLN στο ζήτημα των ειδικών γυναικείων αγώνων. Προσωπικά, πιστεύω ότι μια τέτοια νοοτροπία απέχει πολύ από την κριτική στάση και μου φαίνεται μάλλον ρατσιστική· ή, έστω, καταδεικνύει ότι υπάρχει η πολυτέλεια της άγνοιας για την ιστορική εξέλιξη των λαών Μάγιας. Στην πραγματικότητα, υποτιμά όλα όσα έχουν καταφέρει και είναι σαν να τους κλέβει τον θρίαμβο· τον θρίαμβο των ίδιων των γυναικών που μέσα από την οργάνωσή τους αγωνίζονται για την αλλαγή των έμφυλων σχέσεων στην κοινωνία.

Τέλος, θέλω να θίξω το ζήτημα που εμφανίζεται και στον τίτλο της εκδήλωσης. Μίλησα ήδη μέσα από τις συγκεκριμένες εμπειρίες της Τσιάπας για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι αγώνες μας εκεί. Θέλω όμως να υπογραμμίσω και κάποιες προκλήσεις που θεωρώ ότι είναι κοινές και αφορούν τους φεμινιστικούς και γυναικείους αγώνες σε όλον τον κόσμο.

Οι προκλήσεις για τη γυναικεία απελευθέρωση

Στην Τσιάπας, φεμινίστριες συντρόφισσες της Έκτης συζητάμε ένα παλιό και μεγάλο ερώτημα: Από τι θέλουμε να απελευθερωθούμε; Από τι πρέπει να απελευθερωθούμε;

Προβληματιζόμαστε, παρατηρώντας ότι πολλές γυναίκες αρχίζουν μεν να αμφισβητούν τους παραδοσιακούς ρόλους των φύλων, ωστόσο η κίνηση αυτή περιορίζεται στη σφαίρα των διαπροσωπικών σχέσεων του ζευγαριού και της οικογένειας ή, σε κάποιες περιπτώσεις, στη σφαίρα της εργασίας. Πολλά από τα σχήματα που υιοθετούν και βιώνουν ως άσκηση δικαιωμάτων δεν είναι απλώς συμβατά με το καπιταλιστικό σύστημα, αλλά και το ευνοούν.

Για παράδειγμα, η πρόσβαση στην επίσημη κρατική εκπαίδευση, η οποία επιτρέπει την ευκολότερη ένταξη στην αγορά εργασίας, ασφαλώς και μπορεί να δημιουργήσει κάποιες βάσεις για την οικονομική ανεξαρτησία των γυναικών. Ωστόσο, εξαιτίας της επίδρασης των ιδεολογικών μηχανισμών, μεγάλο ποσοστό από ό,τι κερδίζουν οι γυναίκες μέσω της εργασίας κατατίθεται στο βωμό του καταναλωτισμού· σε έξοδα για την εικόνα μας, για αποτρίχωση, μακιγιάζ, ρούχα της μόδας, αρώματα, προϊόντα αδυνατίσματος, βαφές μαλλιών, παπούτσια και άλλα εμπορεύματα, που δεν εξυπηρετούν πραγματικές ανάγκες, αλλά έχουμε καταλήξει να θεωρούμε ότι δεν μπορούμε να ζήσουμε χωρίς αυτά.

Επίσης, η εργασία εκτός σπιτιού, με τα εξαντλητικά της ωράρια, ευνοεί τη βιομηχανία τροφίμων – μια βιομηχανία που πλήττει την υγεία μας. Με τον ίδιο τρόπο, θα μπορούσα να απαριθμήσω μια μακρά λίστα πραγμάτων που μας τα παρουσιάζουν ως μορφές χειραφέτησης των γυναικών, αλλά που, αν τα αναλύσουμε, θα δούμε ότι δεν είναι ακριβώς έτσι.

Με τα παραπάνω, δεν θέλω να πω πως προτείνω να παραμείνουμε στους παραδοσιακούς μας ρόλους. Σε καμία περίπτωση. Απλώς επισημαίνω με πόση ένταση ο καπιταλισμός ενσωματώνει και απονοηματοδοτεί τα φεμινιστικά αιτήματα.

Επομένως, είναι απαραίτητο να συνειδητοποιήσουμε ότι εχθρός μας δεν είναι οι άντρες και να κατανοήσουμε ότι οι σεξιστικές πρακτικές, στις οποίες βασίζεται η έμφυλη ανισότητα, αποτελούν συστημικά, δομικά χαρακτηριστικά και, κατά συνέπεια, δεν μπορούν να επιλυθούν απλώς μέσω των διαπροσωπικών σχέσεων. Αναμφίβολα είναι απαραίτητες οι αλλαγές και σε αυτό το πεδίο, οφείλουν όμως να εντάσσονται ξεκάθαρα στο ευρύτερο πλαίσιο του αντισυστημικού αγώνα.

Μιλώ για την ανάγκη να γίνονται αντιληπτές οι στρατηγικές οικοδόμησης της έμφυλης ισότητας ως αρχές και ως πρακτικές του αντικαπιταλιστικού αγώνα, και όχι ως μεμονωμένες διεκδικήσεις ή ως ζητήματα που θα τα επεξεργάζονται αποκλειστικά οι γυναίκες και μόνο μεταξύ τους. Αυτή είναι μια τεράστια πρόκληση: να αναδείξουμε ότι η απελευθέρωση των γυναικών αποτελεί κομμάτι του αγώνα για την εξάλειψη κάθε μορφής κυριαρχίας.

Άλλη πρόκληση είναι να έρθουμε σε ρήξη με τις δυναμικές απομόνωσης των φεμινιστικών αγώνων, ώστε να χτίσουμε γέφυρες διαλόγου και αλληλεπίδρασης, ενώνοντας τις προσπάθειές μας στον αντικαπιταλιστικό αγώνα.

Η αριστερά πρέπει να πάψει να απηχεί υποτιμητικά για τον φεμινισμό επιχειρήματα και να υιοθετήσει μια στάση που θα τον αφουγκράζεται κριτικά, εφόσον ασφαλώς δεν είναι όλοι οι φεμινισμοί αντισυστημικοί· υπάρχουν φεμινισμοί απόλυτα ευθυγραμμισμένοι με το μοντέλο κυριαρχίας· οπτικές που ενισχύουν τις αξίες της εξατομίκευσης και παγιώνουν το υπάρχον σύστημα εκμετάλλευσης, με τις οποίες δεν θέλουμε να έχουμε καμία σχέση. Υπάρχουν όμως κι οι λαϊκοί φεμινισμοί, που πραγματικά τάσσονται και δρουν μέσα στους αντισυστημικούς αγώνες.

Εμείς ως γυναίκες έχουμε διάφορα καθήκοντα:

– Να περιφρουρούμε οι ίδιες τις προσπάθειές μας, ώστε να μην καταλήξουμε να αναπαράγουμε αποικιοκρατικές πρακτικές ή αιτήματα αποκομμένα από τον δομικό χαρακτήρα της έμφυλης ανισότητας.

– Να μην αφήσουμε να μας επισκιάσουν τα προγράμματα και η ατζέντα που εκπονούν οι θεσμικοί φεμινισμοί μέσω του ΟΗΕ και παρεμφερών οργανισμών, οι οποίοι ενθαρρύνουν τη χρησιμοποίηση της δικής μας ορολογίας για σκοπούς αντίθετους με την πραγματική και ουσιαστική γυναικεία απελευθέρωση.

– Και η κυριότερη πρόκληση είναι να σπάσουμε τον φόβο μας· πρέπει να τον υπερβούμε, πρέπει να εξεγερθούμε και πρέπει να βρούμε συμμάχους, ώστε η εξέγερση αυτή να συμβάλει στην απελευθέρωση όλων των λαών του κόσμου από κάθε μορφή κυριαρχίας.

Στο δρόμο, μπορεί να πέσουμε, να κάνουμε λάθη ή και να έχουμε πισωγυρίσματα. Όμως δεν είναι καιρός να μένουμε απαθείς. Σύντροφοι συντρόφισσες, παραφράζοντας ένα ποίημα του Μάριο Μπενεντέτι, «μη μένουμε ακίνητοι στην άκρη του δρόμου».

Ευχαριστώ